Bouwstenen streekeigen gebiedsontwikkeling

Deel hier jouw eigen inspiratiebronnen voor kwaliteit en laat ons weten hoe onderstaande bouwstenen je hebben geholpen.

Bouwstenen, adviezen en inspiratie voor een streekeigen, op cultuur gebaseerde vorm van gebiedsontwikkeling. Wandel mee met Marc Nolden (FREELANdSCHAP) dwars door het landschap in 5 katernen.

Om je een indruk te geven van de 5 katerns die je als PDF kunt downloaden geven we je hier een impressie van het katern Door het dal. Dus wandel mee met Marc Nolden:

Inleiding

Geïnspireerd op het beroemde boek ‘Lopen met Van Lennep’ en gegrepen door VPRO’s Hokjesman en zijn zoektocht naar subculturen in Nederland, maakte ik - landschapsarchitect Marc Nolden - vijf ontdekkingstochten (expedities) door het Gelderse landschap om op eenzelfde wijze, deels te voet en deels per fiets, de sociaal-ruimtelijke essenties, de schoonheden, eigenaardigheden, de dynamiek, de mensen en hun mentaliteiten te beschrijven - leidend tot adviezen (bouwstenen) voor streekeigen kwaliteiten en ontwikkelingen.
 
De grote kracht van wandel- en fietstochten is dat je met lage snelheid door een landschap trekt, tot op detailniveau kunt kijken en onderweg met bewoners, passanten, gebruikers en ondernemers kunt spreken. Tegelijkertijd biedt de lengte en duur van de tocht inzicht in de opbouw en samenhang van het landschap, zowel ruimtelijk als sociaal, op een hoger schaalniveau - je kunt tot deelgebieden komen, landschappelijke eenheden (van de tussenschaal).

Aanleiding voor de routes (etappes) was het reliëf en de bestaande landschappelijke gradiënten in het Gelderse landschap - op zich al een bijzondere kwaliteit in de provincie. Historisch gezien heeft de inrichting van het landschap altijd sterk samengevallen met het reliëf. Tussen eind 2015 en begin 2016 trok ik door de provincie en liep vijf etappes: over de Veluwe (van IJssel tot randmeer), door de Vallei (van Heuvelrug tot Veluwe), over de stroomruggen van het rivierenland (van Lek tot Maas), tussen de Wallen (van Arnhem tot Nijmegen, over het Rijnwaalpad) en naar het Plateau van Winterswijk (van Doetinchem naar Kotten, langs de Bovenslinge). Op zoek naar de deelgebieden in de landschappen, hun ruimtelijke essenties en hun makers.

Dit katern gaat over de Gelderse Vallei, inclusief het Utrechtse deel. De Vallei is bekend om de intensieve veelteelt, de vele varkenshouderijen, kippenboeren en de hoge dichtheid en spreiding van de (agrarische) bebouwing. De Vallei valt voor een groot deel binnen de bible belt, waarvan Barneveld min of meer de ‘hoofdstad’ is. Ook voert de (relatief nieuwe) A30 door het gebied en zijn de oost-west lopende beken en oude zandwegen van oudsher bepalend geweest voor de identiteit en ontwikkeling van het gebied. Het gebied staat tegenwoordig bekend als ‘Food Valley’ met ambities voor goede woonmilieus, goed vestigingsklimaat voor bedrijven, inzet van samenwerking en kennisuitwisseling, bereikbaarheid en innovatie. Sluit dat aan bij het gebied? Ik koos een etappe van Maarn tot Harskamp, dwars door de Vallei, van Heuvelrug tot Veluwe. Ik nam het landschap aandachtig in me op en sprak met diverse mensen in het veld, in dorpen en kroegen. Tijdens mijn tocht vroeg ik me telkens twee dingen af:

1) Hoe lees ik het landschap? Welke deelgebieden doorsnijdt ik? Wat valt op? Wat zie/ruik/hoor/voel ik? Wat voor dynamiek is er? Wat gebeurt waar?

2) Herken ik de ambities, zoals geformuleerd, in het landschap? Sluiten ze aan bij wat ik zie/ervaar? Zijn ze logisch? Zie ik aanknopingspunten? En welke handvatten en bouwstenen kan ik meegeven?

 

1. Caravanparken en doolhoven

Zowel op de flank van de Heuvelrug als op de flank van de Veluwe trof ik een (vrijwel identieke) concentratie campings en caravanparken, bedoeld voor mensen buiten de Vallei. Opvallend was niet eens zo zeer de matige kwaliteit van de terreinen (witte caravans, rommelige inrichting en (schuttingen), maar de onlogische wegenstructuur die het heeft opgeleverd. De parken zijn niet verweven in het bestaande (oude) netwerk van paden, maar vormen eigen autonome wegenstructuren waarin je onherroepelijk verdwaalt. Hier valt qua kwaliteit een wereld te winnen. ‘Maar let op, dit zijn geen Valleiers, Flankers zijn vrije vogels, die moet je niet vertellen wat ze moeten doen’, vertelt een wandelaar. Overigens viel op dat zowel aan de kant van de Heuvelrug als de Veluwe vele onverharde (zand)paden liggen, die op aangename wijze het plaatsbewustzijn vergroten en de flanken als zodanig herkenbaar maken.

2. Fijnmazige recreatieve dooradering

Met name in de lagere (natte, kleinschalige) gebieden in het westen van de Vallei viel op hoe goed het landschap ontsloten is. Je treft er een netwerk van oude dijkjes en achterkaden (zoals de Monnickendijk bij Woudenberg), met daaraan gekoppeld prachtige uitkijkpunten en eenvoudige recreatieve pleisterplaatsen. Boeren zijn hier actief betrokken bij de ontwikkeling van het landschap. Het fijnmazige landschap en het historische watersysteem bieden de sleutel tot de ontsluiting. In het grootschaligere Gelderse deel van de Vallei is dit veel minder. Daar vormen de hogere (drukkere) dekzandruggen de voornaamste doorgaande structuren en zijn de velden en jonge ontginningen vol stallen amper ontsloten en toegerust op recreatie. Van het enige klompenpad dat ik aantrof vlak voor Harskamp mogen er nog wel veel meer zijn.

3. Scharnierpunt van oud en nieuw

Ten zuiden van Scherpenzeel trof ik een zeer interessant en spannend ensemble van oude en nieuwe gebouwen, objecten en landschapselementen: het oude (ontmantelde) spoorlijntje tussen Amersfoort en Kesteren - waarvan het station nu is verbouwd tot woonhuis, het Valleikanaal met natuurlijke oevers en de Post van Lambalgen (met gerestaureerde wallen - als onderdeel van de Valleilinie), landgoed Lambalgen en nog even verder: landgoed Scherpenzeel met wit kasteel en tuinen waar allerhande activiteiten worden ontplooid. In de omgeving zijn tussen oude hoeves enkele nieuwe landelijke woningen gebouwd in prachtige architectuur. Het gebied heeft kennelijk grote aantrekkingskracht op locals en nieuwkomers, die elkaar lijken te ‘verstaan’. Er wordt met zorg omgegaan met het landschap. Hier gaat iets heel goed! Ga door. Meer.

4. Zichtbaar ondernemerschap en trots

In het verder tamelijk luwe, introverte en blij vlagen kneuterige landschap viel het zichtbare vitale ondernemerschap, de expressitiviteit en de trots van boeren rond Barneveld en de A30 op. Ondernemers treden hier op de voorgrond, met reclame- en bedrijfsborden en met hun producten (eierautomaten) aan de weg. Er gebeurt ‘iets’. In de omgeving staan bouwkranen, er worden nieuwe stallen gebouwd en er is meer landbouwverkeer. Opvallend is ook hoe de mensen rugbaarheid geven (zowel in Barneveld als daaromheen) aan de voor hun belangrijkse iconen in het leven: de kip, het ei en de kerk. Rotondekunst is hier een veelgebruikte ‘taal’ en bijna overal sieren kippen en eieren de erven, gevels en luifels. In Barneveld is het opvallend levendig met veel jonge mensen. De kerk (het geloof) en de veeteelt (arbeid, zorgen) komt hier sterk samen: een eigen gebied.

5. Een groen en leeg (indoor)landschap

Hoewel de Vallei bekend staat om zijn mozaïek- en kampenlandschap van akkers, laantjes, velden en bospercelen, viel mij vooral de leegte op, de weidsheid, de luchten. Ik ervoer de Vallei, van west naar oost, als een voornamelijk open graslandschap, met prachtige glooïngen en vele vergezichten vanaf de hogere dekzandruggen. Agrarische bebouwing en stallen liggen gelijkmatig verspreid in het landschap - vrijwel geen megastal te bekennen. Het gras was opvallend (helder) groen en leek overal vers gemaaid. ‘Waar is iedereen?’, dacht ik vaak. Er liepen vrijwel geen dieren buiten. Mensen ook niet. In dit landschap speelt het leven zich meer en meer af in de stallen (en in de kerk): indoor. Is het resultaat buiten (de openheid, de leegte), in tegenstelling tot het historische beeld, mogelijk een nieuwe landschappelijke kernkwaliteit?

6. Onzichtbare maar hoorbare beken

In de Vallei is het fijnmazige stelsel van beken een belangrijke landschappelijke kwaliteit. Tegelijkertijd zijn veel beken, mede als gevolg van de ruilverkavelingen gekanaliseerd en daardoor moeilijk te herkennen. Tijdens mijn tocht ervoer ik dit ook. De beken stromen of nietsvermoedend als sloten tussen de percelen door, of ze liggen in het veld verscholen achter hogere ruggen - weg van de weg. Met name de bovenlopen zijn tamelijk klein en onzichtbaar, terwijl meer stroomafwaarts – in het Utrechtse deel - zijn ze breder. Toen ik bij De Glind de Huigenboschbeek overstak dacht ik: ‘ik hoor je wel, maar ik je niet’. Door de stilte in de omgeving kon ik de beek ervaren. Die stilte (of het horen van) is dus cruciaal bij een verdere natuur- en landschapsontwikkeling in de Vallei. Geluid als een actief instrument bij ruimtelijke kwaliteit.

Gebruik de dynamiek, benut kansen, ontwikkel van onderop (2 suggesties)

Naar een biobased expositielandschap

Als antwoord op de Food Valley-doelstellingen: Inspelen op de dynamiek en ondernemerschap van agrariërs rond de A30, en vanuit de huidige biologische kippen- en varkenshouderijen, toewerken naar een aansprekende landschapszone als ‘etalage’ (corridor) voor nieuwe doorzame landbouw in de Vallei - een visitekaartje van het gebied. Ga in gesprek met lokale ondernemers en verken de mogelijkheden om samen een cluster te vormen van lokale innovatieve agrarische bedrijven met doelstellingen op het gebied van circulariteit (afval- en energiekringlopen), proefvelden, leerwerkprogramma’s, recreatieve dooradering en met goede landwinkels.

Naar een modern historisch woonlandschap

Voortborduren op de nieuwbouw en architectonische pareltjes in het buitengebied van Scherpenzeel, nabij de concentratie van cultuurhistorische parels (het oude spoorlijntje, de Valleilinie, Post Lambalgen en landgoed Scherpenzeel), toewerken naar een gebalanceerd spannend historisch-modern woonlandschap, die het gebied een economische impuls kunnen geven, waarbij de baten uit de grondopbrengsten gebruikt kunnen worden voor de restauratie en hergebruik/herbestemming van de historische objecten.

Laat ons weten hoe de bouwstenen je hebben geholpen bij het maken van mooie plannen!

Afbeeldingen

Registreren

Reageren

Twitter

0  reacties

Velden met een * zijn verplicht.

 
 

Een momentje...