En de winaar is...

Gebieden met Passie

Voor de zesde editie hebben wij ervoor gekozen de prijs open te stellen voor ‘voorbeeldige gebieden’. Dat konden centrumgebieden zijn, stadsdelen of wijken, (delen van) dorpen, of bijzondere buitengebieden en landschappen. De focus op het hele gebied is een stijlbreuk met de vorige vijf edities, toen de prijs werd uitgeschreven voor beeldbepalende projecten in een gemeente. Een ander verschil is dat naast gemeenten ook waterschappen en maatschappelijke organisaties op het terrein van natuur, landschap en landbouw en architectuur uitgenodigd werden een gebied met passie in te sturen. Wil je meer weten over de zesde editie van de prijs? Bekijk dan de onderstaande genomineerden of klik hier voor een terugblik op de manifestatie of hier voor het lezen van de blogs.

Bekijk het juryrapport en lees wie de winnaar is van de Gelderse Prijs voor Ruimtelijke Kwaliteit 2016

Gebieden met passie

Als u denkt dat deze prijs over gebieden met passie gaat, heeft u het mis. Passie is immers geen eigenschap van een stad of land. Ooit een stuk Veluwe gesproken, die vertelde over de tomeloze inzet van zichzelf? Nee. Passie is een eigenschap van mensen. Deze prijs gaat over al die bewoners, gebruikers, eigenaren, agrariërs, vrijwilligers, professionals, ondernemers - en zeker ook bestuurders, die met een onvoorwaardelijke liefde voor een gebied bereid zijn geweest om zich extra in te zetten voor het behoud en de ontwikkeling ervan. Mensen die geraakt zijn door de schoonheid van een plek of streek, die daarvoor nét even harder wilden lopen dan anders en een deel van hun kostbare vrije tijd hebben besteed aan de zorg voor hun geliefde gebied - voor een goede inrichting, programmering of passend beheer. Dát is de inzet die de provincie met deze prijs wil belonen. Passie als inzet. Omdat het moet. Omdat het kan. Omdat niemand anders het doet.

In feite zijn alle dertien genomineerde gebieden schoolvoorbeelden van de zo bejubelde participatiesamenleving, waar Koning Willem Alexander in zijn troonrede in 2013 over sprak. Een samenleving waarin iedereen, die dat kan, verantwoordelijkheid neemt voor zijn of haar eigen leven en omgeving, waarbij de (landelijke) overheid geen of slechts een faciliterende rol speelt. Een samenleving waarbij actief burgerschap verlangd wordt, nieuw eigenaarschap, en waarin de gewone man de motivatie en de kracht vindt om zich te organiseren en te participeren in de complexe wereld van ruimtelijke ordening, geopolitiek, geld en juridische zaken. Het is bewonderenswaardig om dan ook nog tot plannen en initiatieven te komen. En als dat óók nog tot succes leidt, kan daar maar één ding achter zitten: bezieling, passie!

Wat is passie? Passie laat zich niet vangen in sociaalwetenschappelijke definities of scores. Passie is iets wat je moet voelen. Een energie. Een knispering. Hartstocht. Geestdrift. Passie is emotie. Voor de jury was dit dan ook de reden om niet te vroeg met hardomlijnde beoordelingscriteria aan het werk te gaan, maar zich eerst maar eens te laten verrassen door de presentaties tijdens de gebiedenparade op 20 januari 2016. De inzenders en afgevaardigden van de dertien genomineerde gebieden presenteerden die dag met veel enthousiasme en toewijding hun gebieden - hun plekken, plaatsen, dorpen, streken, parken, buitengebieden en velden - kortom: landschappen waar iets unieks en bijzonders gebeurt.

De genomineerden:

1. Bredevoort bij Aalten, in de Achterhoek

Een eigenzinnig historisch stadje aan de Boven-Slinge, aanvankelijk ‘Nationale Boekenstad’, waarin nu vanuit een bredere scope aan de weg wordt getimmerd, en met gemeente, inwoners en ondernemers tal van plannen worden ontwikkeld met betrekking tot cultuur, historie en kunst in de groene stadsrandzone, op en rond de historische vestingwerken en in het overgangsgebied naar het dagrecreatieterrein Slingeplas. Bredevoort vindt zichzelf uit.

2. Weteringse Broek bij Apeldoorn

Een agrarisch buitengebied, tevens uitloopgebied voor Apeldoorn en de omliggende dorpen, dat vanuit een intensieve samenwerking van gemeenten, waterschap, Natuurmonumenten, bewoners en boeren ontwikkeld wordt tot een evenwichtig en duurzaam landschap, waarin - weliswaar moeizaam maar - gestaag nieuwe recreatieve routes, natuurterreinen en verblijfsplekken ontstaan.

3. De Ooijpolder aan de Waal

Een in feite al prachtig agrarisch cultuurlandschap in de bocht van de Waal met zicht op de stuwwal, waar bijzondere aandacht is voor natuur- en landschapsversterking van onderop - vanuit bewoners, ondernemers en agrariërs - om het nóg mooier te maken, waarin het landschap een economische tak heeft gekregen en onderdeel is geworden van de bedrijfsvoering van sommige agrarisch ondernemers.

4. De Diefdijklinie bij Culemborg, Leerdam, Asperen en Heukelum

Een bijzonder grenslandschap en markant waterstaatkundig artefact, dat vanuit de ambities voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie en het visiedocument Panorama Krayenhoff met de inzet van vele lokale partijen en vrijwilligers - waaronder de Liniewacht - wordt beschermd, ontwikkeld en beheerd, en er in en tussen de opgeknapte forten en groepsschuilplaatsen tal van inspirerende plekken ontstaan met grote ecologische en recreatieve waarden.

5. Het Horsterpark tussen Duiven en Westervoort

Een voormalige bufferzone dat nu als intensief recreatiegebied fungeert; een echt ‘doepark’ met een theepaviljoen, kinderboerderij, sportvelden, speelbossen, vijvers en een netwerk van wandel- en fietspaden, dat door vele omwonenden en ondernemers wordt gekoesterd en gebruikt, en waar mensen met een verstandelijke beperking met veel trots en plezier werken en zorgdragen voor het onderhoud van het park.

6. De Goudsberg, middelpunt van Nederland, bij Lunteren

Een uitloper van de Veluwe met uitzonderlijke natuurlijke, cultuurhistorische en geologische kwaliteiten; met een actief stuifzandgebied, middeleeuwse engen, het grootste Celtic Field van Nederland, het Lunters Buurtbos - een gebied waar tal van wandelpaden zijn aangelegd en onlangs een kunstzinnig uitzichtplatform (de Hessenhut) is gecrëerd - dat zou kunnen uitgroeien tot een nationaal ‘geopark’.

7. IJsselstein bij Hattem

Een prachtige verstilde plek in de uiterwaarden van de IJssel bij Hattem, aan de Gelderse Dijk bij de spoorbrug, met een fantastische gelaagde geschiedenis, oude bewoningsplaatsen, ruïnes, verhalen en vergezichten - waar een particulier zich heeft ontfermd over de plek, zijn intrek heeft genomen in een woning en het gebouw én de omgeving stap voor stap ontwikkelt tot een spannende verblijfsplek met vele kwaliteiten en betekenissen - niet alleen voor zichzelf, ook voor de omgeving.

8. Honigcomplex Nijmegen

Een culturele broedplaats in de gebiedsontwikkeling van het Waalfront, waar tal van jonge ondernemers en andere creatievelingen zich met liefde en passie inzetten voor hun ondernemingen én het (tijdelijke) behoud en hergebruik van de oude fabriekspanden in het gebied, en zo zorgdragen voor reuring en levendigheid in dit deel van de stad in wording - dat door ontwikkelaars en gemeente slim gebruikt wordt als vliegwiel voor de gebiedsontwikkeling.

9. Oude IJssel, van grens tot stuw De Pol

De revitalisatie van een deel van de Oude IJssel met plannen voor natuur, beekherstel, waterbeheer en recreatie, geïnitieerd door gemeente en waterschap en gesteund door omwonenden, ondernemers en boeren, die uit liefde en betrokkenheid bij de streek meewerken - zelfs gronden ter beschikking stellen - waardoor er langzaam een verrassend ‘persoongedreven’ beeklandschap ontstaat met bijzondere verhalen en plekken, en de aanleg van een van de eerste paardenbruggen van Nederland een feit is.

10. Renkums beekdal

De transformatie van een oud (papier)industrieterrein naar een natuurrijk beekdal in de dorpsrandzone van Renkum, waarbij door sterk overheidsoptreden de juiste omstandigheden en condities zijn gecreëerd voor een nieuw natuurlandschap - met een beek zo schoon dat je eruit kunt drinken! - dat door vrijwilligers verder wordt uitgedragen en ontwikkeld. Er wordt qua inrichting en programma ingespeeld op de recreatieve, kunstzinnige en zorggerelateerde behoeften van bewoners en bezoekers. 3

11. Park Scherpenzeel

Een monumentaal landgoed en landschapspark dat lange tijd als verborgen schat in de zuidelijke dorpsrand van Scherpenzeel lag - een Gelders Vondelpark - wordt nu van onderop, door de landgoedeigenaren en Scherpenzelers zelf (vooralsnog zonder steun van de gemeente) nieuw leven ingeblazen als overgangsgebied tussen dorp en landschap. Dat gebeurt door diverse activiteiten te organiseren en door zelfs een professioneel bureau in te schakelen voor een zorgvuldige herinrichting van het landgoed.

12. Het dorp Bergharen

Een vitaal kerkdorp in het Land van Maas en Waal, bij Wijchen, met een grote betrokkenheid van de leefbaarheidsgroep, vrijwilligers, plaatselijke verenigingen en kerkgemeenschappen, waar tal van paden zijn aangelegd over de bijzondere rivierduinen bij het dorp, waar wandeltochten worden georganiseerd, een kulturhus is gebouwd en inwoners van een oud korfbalveld een levendig park hebben gemaakt.

13. Waterkwartier in Zutphen

Een gemixte stadswijk in Zutphen nabij de historische binnenstad - een lappendeken van culturen en bevolkingsgroepen - wordt geherstructureerd, waarbij gemeente en corporatie samen met bewoners en ondernemers invulling geven aan het wijkontwikkelingsplan en er binnen het raamwerk van groen en water tal van nieuwe woningen en voorzieningen zijn (en worden) toegevoegd, waaronder een cultureel centrum, waar een gepensioneerd kok de ruimte krijgt om een ‘sociaal restaurant’ op te zetten.

Welnu. Hoe beoordeel je al deze passie, deze bezieling, en deze - qua type en schaal - zeer uiteenlopende gebieden? Hoe vergelijk je deze rijk gevulde mand met appels en peren? Langs welke lat leg je ze? We besloten aan het eind van een indrukwekkende dag nog even bij elkaar te zitten, onze papieren erbij te pakken en de (stiekem toch gemaakte) lijstjes met ‘mogelijke’ criteria te raadplegen. Die waren:

1. in hoeverre is er sprake van ‘echte’ onvoorwaardelijke passie, bevlogenheid, bezieling

2. in hoeverre zijn partijen in staat (geweest) om zich te organiseren in daadkrachtige allianties

3. in hoeverre is er voortgeborduurd op de identiteit - de ‘genius loci’ - van het gebied

4. in hoeverre zijn er nieuwe/actuele kwaliteiten, waarden, betekenissen toegevoegd

5. in hoeverre is er sprake van ‘gevoeld’ eigenaarschap en/of de wil om te ‘adopteren’?

En als bonus:

6. in hoeverre is het gebied (of de aanpak) zelf uniek, bijzonder, opmerkelijk, inspirerend?

Op basis hiervan brachten we de lijst van dertien gebieden terug naar zes. We noemen ze in willekeurige volgorde: Ooijpolder, IJsselstein, Horsterpark, Goudsberg, Oude IJssel en Honigcomplex.

Ooijpolder vanwege de inzet en creativiteit van met name agrariërs, die het landschap als van ‘hen’ beschouwen, betrokken zijn, het beste ermee voor hebben, en een manier hebben gevonden om met landschapsontwikkeling ook nog een boterham te verdienen.

IJsselstein vanwege de bewonderenswaardige ‘strijd’ van een particulier, de eenling die verliefd wordt op een plek, er gaat wonen, het avontuur aangaat, begint, enthousiast wordt, succes boekt en gaandeweg partijen aan zich bindt.

Horsterpark vanwege het indrukwekkende gebruik en de onvoorwaardelijke steun van vele onwonenden en vrijwilligers voor de ontwikkeling en het beheer van dit park; een gebied dat ooit bedoeld was om twee kernen te scheiden en nu een ruimte is die mensen met elkaar verbindt.

Goudsberg vanwege de inzet en medewerking van vele vrijwilligers en omwonenden om van dit landschap vol historische, culturele, geologische, militaire en ecologische schatten een passende attractie te maken, door te beginnen met goede kleinschalige recreatieve toevoegingen. 4

Oude IJssel vanwege het bijzondere vertrouwen en de omarming van bewoners en agrariërs van een ‘groot’ verhaal over rivierverduurzaming en landschapsontwikkeling, waarbij partijen met respect voor elkaar en voor het gebied, tot nieuwe betekenisvolle ingrepen in het landschap komen.

Honigcomplex vanwege de overweldigende energie en het optimisme van jonge ondernemers in en rond de oude fabrieken langs de Waal, die inspireren en een voorbeeld zijn voor velen, waar nieuwe kennis en netwerken ontstaan, die zowel voor het gebied als voor de stad van grote waarde zijn.

Na dit lijstje te hebben bestudeerd viel het een van de juryleden op dat er welbeschouwd twee groepen te onderscheiden zijn: 1) gebieden waarbij het initiatief ‘echt’ van onderop komt, van particulieren, van informele groepen of partijen, en 2) gebieden waarbij het initiatief van overheden en formelere instanties komt, al dan niet in nauwe samenwerking met elkaar, en dus vanuit een bepaalde ‘opgave’ of een politieke keuze. Beide benaderingen en aanvliegroutes zijn valide en broodnodig, maar binnen deze prijs spreekt de jury net iets meer bewondering uit voor diegenen die op eigen kracht, op persoonlijke titel, opstonden. Die vanuit een grote betrokkenheid bij een gebied hun stem lieten horen, tot actie over gingen, en een claim leggen op de toekomst van een gebied, hun gebied - omdat het moet, omdat het kan, omdat niemand anders het doet.

?

De Ooijpolder viel hiermee af. Een gebied dat geen onbekende is bij de jury, dat al vaker in de picture stond, waar rijk, provincie en lokale overheden al enige tijd bij betrokken zijn, en waar inmiddels de beheersgelden voor de komende achttien jaar zijn gegarandeerd - in feite een rijdende trein, een warm bad.

Ook de Goudsberg viel af. Een plan dat in de basis een initiatief is van formele partijen: van grondeigenaren, stichtingen en gemeente - en bovendien als enige van de gebieden als ‘project’ wordt betiteld, waarmee de berg, als beoogd park met mogelijk betalende bezoekers, zich in feite los wrikt van zijn omgeving, los van zijn vanzelfsprekende natuurlijke (en sociale) context.

De Oude IJssel haalde het ook niet, tot groot verdriet van een van de juryleden. De succesvolle ontwikkelingen in het landschap rond de rivier laten zien hoe goed de verstandhouding tussen overheden, burgers en ondernemers is. Maar zonder de agenda van het waterschap, en dus de noodzaak tot publiek ingrijpen, was er hoogswaarschijnlijk niet zo veel gebeurd in het gebied - een gebied dat niet bekend staat voorop te lopen in tijden van veranderingen. Dat het gebied wel in staat is óm te bewegen, is iets anders, en juichen we toe.

De laatste 3

En dus bleven er nog drie over: IJsselstein, Horsterpark en Honigcomplex. Gebieden waarin zonder meer sprake is van een opmerkelijk optreden van particulieren - van ‘gewone’ mensen - die zich hebben ontfermd over een plek die in hun ogen ‘te vondeling’ was gelegd.

IJsselstein, waar een gepensioneerd makelaar drie jaar geleden neerstreek om tussen het wassende water van de IJssel de oude bewoningsplaats, de resterende gebouwen, het terrein en de omgeving op te knappen.

Het Horsterpark, waar een groep Duivenaren in 2006 een stichting oprichtten, een kinderboerderij, theepaviljoen en een beheerderswoning bouwden - zo als het ware bezit namen van een vrijwel ongebruikt uitloopgebied annex bufferzone - van planologisch ‘restafval’ - en nu met vele sympathisanten jaarrond activiteiten organiseren, het beheer van het vijftig hectare grote park voor hun rekening nemen en maar liefst dertig arbeidsplaatsen voor mensen met een verstandelijke beperking in stand houden. 5

En Honigcomplex, waar tientallen creatieve ondernemers en innovatieve bedrijven uit Nijmegen en omstreken in crisistijd een afgeschreven soep- en vermicellifabriek aan de Waalkade betrokken en deze in no time met optimisme en aanpaksmentaliteit tot een bruisende culturele hotspot wisten om te toveren, een plek die grote bekendheid geniet in Nijmegen, Gelderland en daarbuiten - en daarmee in feite het hele ontwikkelgebied langs de Waal op sleeptouw neemt. Zo veel passie gebundeld op één plek - we vroegen ons af: is dat ondanks of dankzij de wetenschap dat het tijdelijk is?

?

Volgens De Dikke Van Dale heeft het woord ‘passie’ twee betekenissen. De eerste spreekt voor zich, en hebben we uitvoering besproken: ‘hartstocht’. De tweede is van een andere toonsoort: ‘het lijden van Jezus’. De jury voelde zich vrij om deze tweede definitie te interpreteren en te gebruiken om voor de drie overgebleven gebieden ook de strijd die geleverd is in de planprocessen te belonen: uiteraard niet het lijden in letterlijke zin, maar de moeite die is gedaan, de hindernissen die zijn genomen, het geduld dat daarbij is opgebracht, de veerkracht die daarbij is getoond.

Omdat er bij deze prijs maar één winnaar kan zijn, en de jury deze prijs vooral ook als aanmoedigingsprijs beschouwt, en al die mensen die zich momenteel inzetten om deze prachtige provincie nóg mooier te maken, te inspireren en een hart onder de riem te steken, is de keuze gevallen op een gebied dat nog aan het begin van een (waarschijnlijk) lang proces staat. Een gebied dat zonder de inzet van één persoon niet eens een gebied zou zijn. Een gebied waar de eenling zijn nek uitsteekt, er zijn intrek neemt, begint, droomt, bouwt en doorgaat, eigen geld inbrengt, subtiele passende interventies pleegt, succes boekt, verder kijkt dan zijn eigen gronden, de rivier omarmt, landschapsbewust is, en gesprekken voert - en gaat voeren - met tal van partijen en instanties om mee te werken aan deze droom. Passie. Wilskracht. En volharding. We hopen dat de indieners van het plan, initiatiefnemer én de gemeente Hattem, zich zullen inspannen om van het nu nog tamelijk private terrein een zo openbaar mogelijke buitenplaats te maken, zodat deze bijzondere plek langs de IJssel met zijn bewogen verleden voor een groot publiek beleefbaar wordt. Zoals initiatiefnemer Hans Veltkamp tijdens de gebiedenparade zélf al zei: ‘Dit is een schat om te delen.’

De winnaar is...

De Gelderse Prijs voor Ruimtelijke Kwaliteit 2016 gaat naar: IJsselstein

?

Saskia Bak, directeur, Museum Arnhem te Arnhem

Rudy Brons, landschapsarchitect, Brons + Partners landschapsarchitecten BV te Culemborg

Marc Nolden, landschapsarchitect, FREELANdSCHAP te Utrecht

Christel Steentjes, adviseur ruimtelijke kwaliteit, Gelders Genootschap te Arnhem

Jan Terlouw, voorzitter GPRK 2016, voormalig Commissaris van de Koningin in Gelderland

Afbeeldingen

Reageren

Twitter

0  reacties

Velden met een * zijn verplicht.

 
 
We gebruiken CAPTCHA als controlemiddel om spam tegen te houden. Vink de checkbox aan om door te gaan. Mogelijk wordt er gevraagd om bepaalde afbeeldingen te selecteren.

Een momentje...